Cái Chết Đen năm 1348: niềm tin, sự thật và sự ra đời của cách ly
▶ Chơi miễn phí ngayKhông cần cài đặt · điện thoại hoặc PC · mỗi ván 3–4 phútCái Chết Đen đến Florence vào mùa xuân năm 1348 và hoành hành suốt mùa hè. Nhiều nhà sử học ước tính hơn một nửa dân thành phố đã chết, dù con số khác nhau tùy nguồn. Người ta làm theo những gì thời đại mình tin — đốt hương, trích máu, rước kiệu. Một số điều cứu được mạng người, như rời đi sớm và tránh xa người bệnh, họ tìm ra nhờ kinh nghiệm. Đây là những gì ta biết ngày nay.
1. Nguyên nhân
- Dịch hạch do vi khuẩn Yersinia pestis gây ra, chủ yếu lây qua vết cắn của bọ chét chuột mang mầm bệnh. Khi chuột chết hàng loạt, bọ chét đói chuyển sang người. (CDC)
- Khi nhiễm trùng lan vào phổi (dịch hạch thể phổi), bệnh có thể lây từ người sang người qua tiếng ho. (CDC, MedlinePlus)
- Nếu không điều trị, dịch hạch giết chết phần lớn người nhiễm; ngày nay bệnh được chữa bằng kháng sinh, và điều trị sớm rất hiệu quả. (WHO, CDC)
2. Người năm 1348 tin gì
- Khí độc (miasma): thầy thuốc bảo đóng cửa sổ, đốt hương và thảo dược. Mùi hương không ngăn được bọ chét lẫn vi khuẩn.
- Trích máu: dùng từ thời cổ đại đến thế kỷ 19; vô ích và làm người bệnh yếu đi.
- Rước kiệu: Boccaccio viết rằng những người mộ đạo rước kiệu cầu nguyện hết lần này đến lần khác mà không ngăn được dịch. Đám đông làm bệnh lây lan.
- Thuốc thần: tay bán thuốc bán “theriac” và thuốc bột vàng đắt đỏ. Thời ấy chẳng có gì trị được dịch.
- Đổ lỗi: tin đồn “có kẻ bỏ độc vào giếng” dẫn đến bức hại người vô tội khắp châu Âu. Dịch do vi trùng, không phải do con người.
3. Điều gì đã giúp ích
- Rời đi sớm về vùng quê thưa người — các thanh niên trong 'Mười ngày' của Boccaccio gặp nhau ở Santa Maria Novella rồi về một biệt thự nơi thôn quê.
- Tránh xa người bệnh và đồ đạc của họ: Boccaccio kể ông thấy hai con lợn ủi vào giẻ rách của người chết vì dịch ngoài phố rồi chẳng bao lâu lăn ra chết.
- Những quy định y tế công cộng đầu tiên: ngày 2 tháng 5 năm 1348, Pistoia gần đó hạn chế đi lại với Pisa, Lucca và hạn chế đám tang, viếng tang — một trong những điều lệ y tế công cộng sớm nhất châu Âu.
4. Từ “cách ly” bắt nguồn từ đâu
- Năm 1377, thành phố Ragusa (nay là Dubrovnik) buộc người từ vùng dịch phải ở riêng 30 ngày (trentino). Về sau thời hạn kéo dài thành 40 ngày — quaranta giorni — và từ đó có từ quarantine (cách ly).
- Vì vậy Florence năm 1348 chưa có luật cách ly; một gia đình đóng cửa bốn mươi ngày hẳn đã đi trước thời đại.
5. Ngộ nhận về Cái Chết Đen
- Mặt nạ mỏ chim của bác sĩ dịch hạch là hình ảnh của thế kỷ 17, khoảng 300 năm sau 1348.
- Người ta tưởng mùi hương và khói bảo vệ được mình; thực ra không.
- “Hết dịch rồi” thường được nói quá sớm: dịch tưởng lắng xuống rồi lại bùng lên.
6. Dịch hạch ngày nay
- Dịch hạch vẫn tồn tại ở một số vùng. Tránh loài gặm nhấm ốm hoặc chết và bọ chét của chúng; không bao giờ chạm tay không vào động vật chết; trị bọ chét cho thú cưng. (CDC)
- Sốt đột ngột kèm hạch bạch huyết sưng đau sau khi có thể đã phơi nhiễm cần đi khám ngay — kháng sinh có hiệu quả. (CDC, WHO)
- Người tiếp xúc gần với bệnh nhân dịch hạch thể phổi được cho uống kháng sinh dự phòng và theo dõi. (MedlinePlus)
7. Bài học cho mọi đại dịch
- Loại bỏ thứ truyền bệnh (thời ấy là chuột và bọ chét; ngày nay là muỗi, nước ô nhiễm hay giọt bắn).
- Giữ khoảng cách với người bệnh, chăm sóc họ an toàn, tránh nơi đông người.
- Kiểm tra thông tin chính thức thay vì tin đồn, và đừng bao giờ đổ lỗi cho một nhóm người.
Thử ngay trong game: hướng dẫn game sinh tồn Cái Chết Đen.
Câu hỏi thường gặp
Nguyên nhân gây ra Cái Chết Đen là gì?
Vi khuẩn Yersinia pestis, chủ yếu lây qua bọ chét chuột mang mầm bệnh; thể phổi còn lây từ người sang người qua tiếng ho.
Năm 1348 ở Florence có bao nhiêu người chết?
Các ước tính khác nhau. Nhiều nhà sử học cho rằng hơn một nửa dân thành phố đã chết năm 1348; con số 100.000 của Boccaccio bị xem là quá cao.
Trích máu hay đốt hương có tác dụng không?
Không. Trích máu làm người bệnh yếu đi, còn hương chẳng có tác dụng gì với bọ chét hay vi khuẩn.
Từ “cách ly” (quarantine) bắt nguồn từ đâu?
Từ tiếng Ý quaranta giorni, nghĩa là “bốn mươi ngày”. Ragusa (Dubrovnik) đưa ra quy định ở riêng 30 ngày vào năm 1377, sau đó kéo dài thành 40 ngày.
Thời Cái Chết Đen bác sĩ có đeo mặt nạ mỏ chim không?
Không. Trang phục đó được ghi chép lần đầu vào thế kỷ 17, khoảng 300 năm sau.
Ngày nay còn dịch hạch không?
Còn, ở một số nơi trên thế giới, nhưng chữa được bằng kháng sinh nếu phát hiện sớm. Tránh loài gặm nhấm và bọ chét của chúng, và đi khám nếu sốt đột ngột kèm sưng hạch.
Điều lệ Pistoia là gì?
Các quy định y tế do Pistoia ban hành ngày 2 tháng 5 năm 1348, hạn chế đi lại với Pisa và Lucca đang có dịch và hạn chế đám tang — một trong những luật y tế công cộng sớm nhất châu Âu.
Bài viết này có phải lời khuyên y tế không?
Không. Đây là bài viết giáo dục dựa trên ghi chép lịch sử và nguồn y tế công cộng. Khi ốm, hãy đi khám bác sĩ và làm theo hướng dẫn y tế chính thức.